Kübra ERTÜRK
Tuğçe YILMAZ

Yazılım Projelerinde Dokümantasyon Yönetimi

Yazılım Projelerinde Dokümantasyon Yönetimi

İçindekiler

Giriş

Yazılım projelerinde dokümantasyon yönetimi, yazılım geliştirme yaşam döngüsü (SDLC - Software Development Life Cycle) aşamalarında gerekli dokümanların oluşturulmasını, güncellenmesini ve saklanmasını içerir [1]. Amaç; yazılımı daha etkin yönetmek, proje ekibinin, paydaşların ve gelecekteki geliştiricilerin yazılım geliştirme sürecinin her aşaması hakkında bilgi sahibi olmalarını sağlamaktır. Dokümantasyon, yazılım geliştirme sürecinde iş analistlerinden başlayarak gereksinimlerin toplanması, tasarımın yapılması, geliştirme, test ve bakım, kod dokümanları, sürüm notları, kullanım kılavuzları ve eğitim materyalleri aşamalarına kadar her adımda önemli bir rol oynar [2].

Projelerdeki dokümantasyon; yazılımın doğru bir şekilde anlaşılmasını, sorunsuz kullanılmasını, bakımının kolayca yapılabilmesini ve gelecekteki geliştirme süreçlerine zemin hazırlanmasını sağlar. Gereksinim dokümanları, yazılımın ne yapması gerektiğini belirlerken; tasarım dokümanları, bu gereksinimlerin nasıl karşılanacağını açıklar. Kullanıcı kılavuzları, son kullanıcıların yazılımı etkili bir şekilde kullanabilmesini sağlarken, kod dokümanları geliştiricilere yazılımın işleyişini derinlemesine anlama fırsatı sunar. Değişiklik günlükleri ve sürüm notları ise yazılımın gelişim sürecini ve yapılan her güncellemeyi takip edebilmek için kritik öneme sahiptir. Tüm bu dokümanlar, yazılımın kalitesini artırmanın yanı sıra, potansiyel hataları en aza indirmeyi, kullanıcı memnuniyetini üst seviyede tutmayı ve geliştirme sürecini daha verimli bir şekilde yönetmeyi sağlar.

Her bir doküman kendine özgü bir amaca hizmet etse de, birlikte ele alındığında yazılımın sürdürülebilir ve başarılı bir şekilde hayata geçirilmesine katkıda bulunur. Bu yazıda yazılım projelerinde rol oynayan dokümantasyon türleri, yazılım yaşam döngüsü aşamalarındaki temel dokümanlar, dokümantasyon için kullanılabilecek araçlar ele alınacak ve doküman hazırlama standartlarına değinilecektir.

Dokümantasyon Türleri

Yazılım geliştirme sürecinin farklı aşamalarını ve paydaşları hedef alır. Her biri, projenin işleyişi, ürünün kullanımı ve teknik detaylarıyla ilgili çeşitli bilgileri kapsar. Şekil 1’de dokümantasyon türleri yer almaktadır.

Dokümantasyon Türleri

Şekil 1. Dokümantasyon Türleri [3]

1. Proje Genel Dokümantasyonu: Proje sürecine rehberlik eder, kararları netleştirir, paydaşlar ile koordinasyonu ve iletişimi sağlayarak projenin başarıyla tamamlanmasını destekler.

  • Projenin genel işleyişiyle ilgili bilgileri içerir.
  • Teknik tasarım, proje planları, zaman çizelgeleri ve gereksinimlerle ilgilidir.
  • Proje yönetimi ve ilerlemenin izlenmesi için önemli bir kaynaktır.

2. Gereksinim Mühendisliği Dokümantasyonu: Yazılım geliştirme sürecinde gereksinimlerin sistematik biçimde dokümante edilmesidir. Yazılımın amacını açık ve anlaşılır biçimde yakalar ve bu bilgiyi, yazılımın hizmet ettiği süreç boyunca aktarır [4].

  • Yazılım geliştirmenin ilk aşamasından bakımına kadar önemli bir rol oynar. Kuruma ve bağlama göre uyarlanır.
  • Yazılımın amacını, kapsamını, kullanıcı gereksinimlerini, işlevsel ve işlevsel olmayan gereksinimleri, arayüzleri, tasarım ve uygulama kısıtlarını ayrıntılı şekilde ortaya koyar [5].

3. Ürün Dokümantasyonu: Yazılım veya ürünün kullanımı, işlevselliği ve özellikleri hakkında kullanıcıya bilgi sağlayan önemli bir dokümantasyon türüdür. Kullanıcıların ürünü daha verimli ve etkili kullanmasını sağlar, müşteri memnuniyetini artırır, işletmelere maliyet avantajı sunar ve uzun vadede ürünün başarısına doğrudan katkıda bulunur.

  • Kullanıcılara yöneliktir ve kullanıcı deneyimini iyileştirir.
  • Yazılımın nasıl kullanılacağını açıklayan öğretici kılavuzlar, kullanım rehberleri ve yardım dokümanlarını içerir [2].
  • Son kullanıcıların ürünü daha etkili şekilde kullanmasına yardımcı olur.

4. Süreç Dokümantasyonu: Yazılım geliştirme projelerinin daha verimli, tutarlı ve kaliteli bir şekilde yürütülmesini sağlar. Hem proje ekipleri hem de yönetim açısından süreçlerin kontrol edilebilir ve iyileştirilebilir olmasını destekleyerek, projenin başarılı bir şekilde tamamlanmasına önemli katkıda bulunur.

  • Yazılım geliştirme sürecindeki adımları ve izlenen yöntemleri açıklar.
  • Test stratejileri, versiyon kontrol süreçleri ve bakım prosedürlerini içerir.
  • Geliştirme sürecindeki kalite kontrolü ve düzenli ilerlemeyi sağlamak için kritik öneme sahiptir.

5. Teknik Dokümantasyon: Yazılımın ya da sistemin teknik ayrıntılarını, işleyişini, yapısını ve bileşenlerini açıklayan dokümanları kapsar. Bu dokümantasyon, özellikle yazılım geliştiriciler, sistem mühendisleri, BT (Bilgi Teknolojileri) ekipleri ve teknik uzmanlar için kritik bir rol oynar.

  • Yazılımın teknik detaylarını geliştiricilere yönelik açıklar.
  • API dokümanları, mimari şemalar, sistem işleyişi, hata giderme kılavuzları ve bakım süreçleri gibi teknik içerikleri kapsar [6].
  • Özellikle teknik ekiplerin yazılımın nasıl çalıştığını anlaması ve sorunları çözmesi için gereklidir.
  • Runbook’lar (çalıştırma kılavuzu), teknik ekiplerin belirli olaylarda adım adım yapması gereken işlemleri açıklayan dokümanlardır.

Bu dokümantasyon türleri, farklı paydaşların ihtiyaçlarına yönelik bilgi sağlayarak projenin ve ürünün doğru şekilde yönetilmesine, kullanılmasına ve sürdürülmesine olanak tanır.

Her doküman türü, projenin farklı aşamalarında ihtiyaç duyulan kritik bilgileri sağlar ve belirli hedeflere hizmet eder. Örneğin, proje genel dokümantasyonu geliştirme sürecine dair kapsamlı bir bakış sunarken, ürün dokümantasyonu son kullanıcıların yazılımı nasıl kullanacağını açıklayan kılavuzları içerir. Süreç dokümantasyonu, yazılım geliştirme sürecinde takip edilen adımları ve yöntemleri detaylandırırken, teknik dokümantasyon ise yazılımın mimarisi, kod yapısı ve işleyişine ilişkin teknik detayları açıklar. Bu çeşitlendirilmiş yapı sayesinde her doküman türü, projenin farklı aşamalarında rehberlik ederek, ekiplerin ve paydaşların ihtiyaç duyduğu bilgilere erişimini kolaylaştırır.

Yazılım Yaşam Döngüsü Aşamaları ve Kullanılan Temel Dokümanlar

Dokümantasyon türleri başlığında ana hatları verilen dokümantasyonlar, yazılım geliştirme projesinin tüm yaşam döngüsüne yayılmıştır. Bir yazılım projesinin başarısı, doğru bilginin doğru zamanda ilgili paydaşlara ulaşmasına bağlıdır. Bu nedenle, yazılım yaşam döngüsü aşamalarını incelerken, her bir kritik süreç adımında hangi temel dokümanların üretildiğini ve kullanıldığının detaylı olarak görülmesi dokümantasyonun projenin bir parçası değil, projenin kılavuzu olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Aşağıda yazılım yaşam döngüsü aşamaları ve kullanılan temel dokümanlar açıklanmıştır. Şekil 2’de yazılım yaşam döngüsü sunulmuştur.

Dokümantasyon Türleri

Şekil 2. Yazılım Yaşam Döngüsü [3]

Proje Başlangıcı (Initiation)

Bu aşama, projenin hedeflerinin belirlenmesi, paydaşların tanımlanması ve projenin kapsamının netleştirilmesi gibi faaliyetleri içerir [4, 7].

Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Teknik Şartname veya Sözleşme: Projenin üst seviye gereksinimlerini belirler ve ekiplere rehberlik eder. Gereksinimler, analiz toplantıları sonucunda ortaya çıkacaktır; teknik şartname yazılabilir, yoksa sözleşmede bahsi geçen üst seviye gereksinimler referans alınabilir.
  • Proje Başlangıç Dokümanı (Project Charter): Projenin amacını, hedeflerini, kapsamını ve paydaşlarını tanımlar.
  • Gereksinim Yönetim Planı (Requirements Management Plan): Gereksinimlerin nasıl toplanacağı, analiz edileceği ve yönetileceği konusunda rehberlik eder.
  • Risk Yönetim Planı (Risk Management Plan): Proje risklerinin tanımlanması, değerlendirilmesi ve yönetilmesi için stratejiler içerir.

Gereksinim Toplama ve Analiz (Requirements Elicitation and Analysis)

Bu aşama, yazılımın ne yapması gerektiğini belirlemek için paydaşlarla etkileşimde bulunmayı ve bu gereksinimleri analiz etmeyi kapsar. Bu süreç yazılım gereksinimlerinin tanımlanması ve doğrulanmasını içerir [4].

Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Gereksinim Belirtimi (Requirements Specification): Projenin amaçlarını, hedef kitlesini, işlevselliklerini ve teknik gereksinimlerini kapsar.
  • Kullanıcı Hikayeleri (User Stories): Kullanıcıların ihtiyaçlarını kısa ve öz bir şekilde ifade eder.
  • Kullanım Durumu Diyagramları (Use Case Diagrams): Kullanıcıların sistemle nasıl etkileşime girdiğini gösterir.

Yazılım Tasarımı (Software Design)

Bu aşama, yazılımın mimarisinin ve bileşenlerinin tasarlanmasını içerir. Yazılım tasarımı, sistemin yapısının ve bileşenlerinin belirlenmesi sürecidir [4].

Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Yazılım Mimari Dokümanı (Software Architecture Document): Sistemin genel yapısını ve bileşenler arasındaki ilişkileri tanımlar. Yazılımın çalışacağı ortam ve kullanılan teknolojiler de bu dokümanda yer alır.
  • Veri Modeli (Data Model): Veri yapıları ve ilişkilerini gösterir.
  • Sınıf Diyagramları (Class Diagrams): Sistemdeki sınıflar ve bunların ilişkilerini gösterir.

Yazılım Geliştirme (Software Construction)

Bu aşama, tasarımdan elde edilen bilgilerle yazılımın kodlanmasını ve birim testlerinin yapılmasını içerir. Yazılım geliştirme; yazılımın kodlanması, birim testlerinin yapılması ve modüllerin entegrasyonunu kapsar [4].

Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Kaynak Kod (Source Code): Yazılımın işlevsel içeriğini oluşturan kod parçalarıdır.
  • Birim Test Planları (Unit Test Plans): Modüllerin doğruluğunu test etmek için hazırlanan planlardır.
  • Kod İnceleme Raporları (Code Review Reports): Kodun kalite kontrolü için yapılan incelemelerin sonuçlarını içerir.

Yazılım Testi (Software Testing)

Bu aşama, yazılımın gereksinimlere uygunluğunu doğrulamak için çeşitli testlerin yapılmasını içerir. Yazılım testi; yazılımın doğruluğunu, güvenilirliğini ve performansını değerlendirmeyi kapsar [4].

Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Test Planları (Test Plans): Testlerin kapsamını, stratejilerini ve kaynaklarını belirler. Bu dokümanlar, test süreçlerini netleştirerek yazılımın güvenilirliğini artırır ve hata yönetimini kolaylaştırır [8].
  • Test Senaryoları (Test Scenarios): Test edilecek durumları ve beklenen sonuçları tanımlar.
  • Test Raporları (Test Reports): Testlerin sonuçlarını ve tespit edilen hataları içerir. Hataların ve düzeltmelerin takibini sağlar.

Yazılım Dağıtımı ve Kurulumu (Software Deployment and Installation)

Bu aşama, yazılımın hedef ortama kurulmasını ve kullanıcıların erişimine sunulmasını içerir. Yazılımın dağıtımı ve kurulumu, yazılımın üretim ortamına geçişini kapsar [4].

Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Dağıtım Planı (Deployment Plan): Yazılımın nasıl ve ne zaman dağıtılacağını belirler.
  • Kurulum Kılavuzları (Installation Guides): Kullanıcılara yazılımın nasıl kurulacağını açıklar.
  • Kullanıcı Kılavuzları: Yazılımın temel özelliklerini ve nasıl kullanılacağını adım adım anlatan detaylı bir dokümandır. Kullanıcı kılavuzları, yazılımın kullanıcı rolü ve farklı kullanıcı seviyelerine hitap edecek şekilde basit ve anlaşılır bir dille hazırlanır.
  • Konfigürasyon Yönetim Dokümanları (Configuration Management Documents): Yazılımın konfigürasyon ayarlarını ve sürüm bilgilerini içerir.

Yazılım Bakımı (Software Maintenance)

Bu aşama, yazılımın üretim ortamında çalışmaya devam etmesini sağlamak için yapılan düzenli güncellemeleri ve iyileştirmeleri içerir. Yazılım bakımı, yazılımın sürdürülebilirliğini ve performansını iyileştirmeyi kapsar [4]. Kullanılan Temel Dokümanlar:

  • Bakım Planları (Maintenance Plans): Bakım faaliyetlerinin kapsamını ve zamanlamasını belirler.
    • Yazılımda yapılan iyileştirme ve düzeltmeler nedeniyle revize edilen Kullanıcı Kılavuzları ve diğer operasyonel dokümanların güncellenmesi gerekir.
  • Hata Raporları (Bug Reports): Kullanıcılar tarafından bildirilen hataları ve çözüm önerilerini içerir.
  • Sürüm Notları (Release Notes): Yeni sürümlerde yapılan değişiklikleri ve iyileştirmeleri açıklar.

Bu temel dokümanların kapsamı, detay seviyesi ve üretim sıklığı, projenin benimsediği yaşam döngüsü metodolojisine göre köklü farklılıklar gösterir. Waterfall ve Scrum metodolojilerinin dokümantasyona yaklaşımları bir sonraki başlıkta ele alınmıştır.

Waterfall (Şelale) ve Scrum Metodolojilerindeki Dokümantasyon Yaklaşımı

Yazılım projelerinin ihtiyaçlarına, ekip yapısına ve müşteri gereksinimlerine göre proje yaşam döngüsü metodolojisi (Waterfall ya da Scrum) seçilir; bu seçime göre de dokümantasyon stratejisi belirlenir. Waterfall, kapsamlı dokümantasyon gerektiren büyük ve sabit projelere uygunken, Scrum daha esnek, hızlı değişen ve iletişimin ön planda olduğu projeler için idealdir.

Waterfall (Şelale) Metodolojisi

Şelale metodolojisi, yazılım geliştirme sürecinde belirli bir sırayı izleyen aşamalı bir yaklaşımı benimser. Her bir aşama tamamlanmadan bir sonraki aşamaya geçilmez. Bu düzenli yapı, dokümantasyonun kapsamlı ve ayrıntılı bir şekilde hazırlanmasını gerektirir:

  • Dokümantasyon Odaklılık: Waterfall projelerinde dokümantasyon, her aşamanın temel bir çıktısıdır. Gereksinim analizi, tasarım dokümanları, test planları ve kullanım kılavuzları gibi dokümanlar, sürecin başından itibaren detaylı bir şekilde hazırlanır.
  • Gereksinimlerin Kesinliği: Bu metodolojide, gereksinimlerin başlangıçta net bir şekilde tanımlanması gerektiği için gereksinim dokümanları oldukça detaylıdır.
  • Değişikliklere Duyarlılık: Değişiklikler genellikle zordur, bu nedenle dokümantasyon sürecinin başında tüm detayların eksiksiz bir şekilde ele alınması kritik önem taşır.

Scrum Metodolojisi

Scrum, çevik (agile) yaklaşımlar arasında popüler bir metodolojidir ve esnekliği ile ön plana çıkar [9]. Scrum’da, dokümantasyon gereklilikleri daha esnektir ve genellikle proje ihtiyaçlarına göre şekillenir:

  • Minimum Dokümantasyon: Scrum gibi çevik yöntemler, “kapsamlı dokümantasyon” yerine “ihtiyaç duyulan dokümantasyon” anlayışını benimser. Projeyi geliştirmek ve sürdürmek için gerekli ve yeterli düzeyde dokümanların hazırlanmasını teşvik eder [10].
  • Sürekli Güncelleme: Süreç, genellikle 1–4 haftalık planlanmış yazılım geliştirme döngüleri olan sprint’lerle ilerlediği için, dokümantasyon da her sprint sonunda güncellenir.
  • Takım İletişimine Odaklanma: Scrum’da yazılı dokümantasyon yerine ekip içi iletişim ve günlük Scrum toplantıları önceliklidir.
  • Ürün Odaklı Dokümanlar: Kullanıcı hikayeleri (user stories), ürün iş listesi (backlog) öğeleri ve sprint değerlendirme notları, Scrum’daki dokümantasyonun temelini oluşturur.

Doküman Yazmada Araç Seçimi

Doküman yazma sürecinde kullanılan araçlar, dokümantasyonun kalitesi, erişilebilirliği ve yönetilebilirliği üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Araç seçiminde projenin ihtiyaçları, ekip büyüklüğü ve bütçe gibi faktörler göz önünde bulundurulmalıdır.

Genel Dokümantasyon Araçları

Yazılım projelerinde sıkça kullanılan ve yaygın olan genel amaçlı dokümantasyon araçlarıdır:

1. Visual Studio Code (VS Code)

Hızlı ve genişletilebilir bir kod düzenleyici olan Visual Studio Code, Markdown dokümanları oluşturmak ve düzenlemek için ideal bir araçtır [11].

  • Markdown desteği sunar ve yerleşik markdown ön izleme özelliği ile dokümanlar düzenlenirken anlık olarak çıktısı görülebilmektedir.

  • “Markdown All in One” veya “Markdown Preview Enhanced” gibi popüler eklentilerle işlevselliği artırılabilmektedir.

  • Syntax renklendirme ve otomatik tamamlama özelliğine sahiptir.

  • Markdown dokümanların PDF, HTML veya diğer formatlara dönüştürülebilmesini sağlar.

  • Git ile entegre çalışarak Markdown dosyalarını sürüm kontrolüne dahil edilebilmektedir.

  • Çapraz platform desteği sayesinde Pardus dahil birçok işletim sisteminde çalışabilmektedir.

  • Açık kaynak ve özgür bir araç olması, Pardus ekosistemine tam uyum sağlar.

2. Confluence

Atlassian tarafından geliştirilen, ekiplerin dokümantasyon oluşturması, bilgi paylaşımı yapması ve iş birliği içinde çalışması için tasarlanmış bir yazılım platformudur.

  • Ekip İçi Dokümantasyon ve Bilgi Paylaşımı: Ekiplerin merkezi bir platformda proje dokümanları, süreç rehberleri ve karar kayıtları oluşturup paylaşmalarına olanak tanır. Bu sayede bilgiye kolay erişim sağlanır.

  • Jira ve Diğer Atlassian Araçlarıyla Entegrasyon: Jira, Trello gibi araçlarla entegre çalışarak görev yönetimi ve proje takibini kolaylaştırır. Ekiplerin tek bir ekosistem içinde çalışmasını sağlar.

  • Gerçek Zamanlı İş Birliği: Aynı doküman üzerinde birden fazla kişinin eş zamanlı olarak çalışmasını destekler. Yorum yapma, düzenleme ve geri bildirim mekanizmaları iş birliğini hızlandırır.

  • Özelleştirilebilir Çalışma Alanları ve Şablonlar: Ekipler veya departmanlar için özel çalışma alanları ve önceden hazırlanmış şablonlar sunar. Bu, doküman oluşturma sürecini daha hızlı ve düzenli hale getirir.

  • Güçlü Arama Özelliği ve Versiyon Takibi: Dokümanlar arasında hızlıca arama yapabilir ve dokümanların önceki sürümlerine kolayca erişebilirsiniz. Böylece geçmişte yapılan değişiklikler izlenebilir.

3. Javadoc

Javadoc, kaynak koddaki özel Javadoc yorumlarını (/** … */) okuyarak, bu yorumlardan HTML tabanlı bir API dokümantasyonu oluşturur. Böylece, sınıflar, metotlar ve değişkenler gibi kod bileşenleri hakkında açıklamaları ve ilişkileri görselleştirir. Bu doküman, özellikle büyük projelerde geliştiricilerin kodu anlamasını ve üzerinde çalışmasını kolaylaştırır.

  • Koddan Dokümantasyon Üretir: Kaynak kod içinde yazılmış açıklamalar üzerinden çalışır ve geliştiricilerin okuyabileceği formatta dokümantasyon oluşturur.

  • Komut Satırı veya IDE ile Kullanılabilir: Javadoc, komut satırından veya IntelliJ IDEA, Eclipse gibi IDE’lerin dahili araçlarıyla kullanılabilir.

  • HTML Çıktısı Oluşturur: Dokümantasyonun kolay okunabilir olması için HTML sayfaları şeklinde çıktı sunar.

  • Özelleştirilebilir: Etiketler ve özel düzenlemelerle dokümanı daha kapsamlı hale getirebilirsiniz (örneğin, @param, @return, @see etiketleriyle).

  • Javadoc, yazılımcılar için hem bir belgelendirme standardı hem de bir otomasyon aracı olarak önemli bir rol oynar.

4. Sphinx

Python programlama dili ile yazılmış, özellikle yazılım projeleri için dokümanlar oluşturmayı ve yönetmeyi kolaylaştıran açık kaynaklı bir dokümantasyon oluşturma aracıdır. Başlangıçta Python’un kendi dokümanlarını oluşturmak için geliştirilmiş, ancak zamanla farklı programlama dilleri ve projeler için de yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.

  • Çoklu Çıktı Formatı Desteği: reStructuredText (reST) formatında yazılan dokümanlardan HTML, PDF, ePub sayfaları gibi farklı formatlarda çıktı üretebilir. Bu özellik, dokümanların çeşitli platformlarda paylaşılmasını kolaylaştırır.

  • Otomatik API Dokümantasyonu: Özellikle Python projeleri için, autodoc uzantısıyla kaynak koddan otomatik API dokümantasyonu oluşturur. Bu, yazılımcıların zamandan tasarruf etmesini sağlar.

  • Uzantılar ve Eklentiler: Dahili uzantılar ve topluluk tarafından geliştirilmiş eklentilerle dokümanları diyagramlar, matematiksel ifadeler ve çapraz referanslarla zenginleştirebilir.

  • Tema ve Stil Özelleştirme: Geliştiricilere özelleştirilebilir temalar sunar ve dokümanların görünümü ihtiyaçlara göre şekillendirilebilir. Mobil uyumlu tema desteği de mevcuttur.

  • Proje Yönetim Araçları ile Entegrasyon: GitHub, Read the Docs gibi platformlarla entegre çalışır, bu da dokümantasyonun sürekli güncellenmesini ve kolay paylaşımını mümkün kılar.

5. MkDocs

Markdown dilini kullanarak kolayca doküman yazabilmeyi ve bu dokümanları hızlıca statik web sitelerine dönüştürmeye olanak tanıyan araçtır. MkDocs, geliştiricilere minimal yapı ve hız sunarak, kullanıcı dostu UI (User Interface-Kullanıcı Arayüzü), sağlar.

  • Kolay Kurulum ve Yapılandırma: MkDocs’un kurulumu oldukça basittir ve projeyi başlatmak için yalnızca birkaç komut gerekir. Yapılandırma dosyası, tüm ayarların merkezi bir yerde düzenlenmesini sağlar.

  • Görsel Temalar: Kullanımı kolay temalar ve özelleştirme seçenekleri sunar. Temalar, dokümanların görünümünü hızlıca değiştirebilir ve farklı ihtiyaçlara göre özelleştirebilir.

  • Daha Hızlı Geliştirme Süreci: Yazılım projeleri için hızlı ve verimli dokümantasyon üretimi sağlar. Yerel sunucu ile anlık ön izleme yaparak, dokümanlardaki değişiklikleri hızlıca görebilirsiniz.

  • Entegre Arama Özelliği: Kullanıcıların dokümanlar içinde kolayca arama yapabilmesini sağlayan güçlü bir arama motoru sunar. Bu özellik, büyük projelerde gezinmeyi kolaylaştırır.

6. Doxygen

Yazılım projelerinde otomatik dokümantasyon üretimi sağlayan açık kaynaklı bir araçtır. Genellikle C++, C, Java, Python, ve diğer programlama dillerinde yazılmış kodlardan, API dokümantasyonu oluşturmak için kullanılır. Doxygen, kod içindeki özel yorumlar ve etiketlerle çalışarak, bu yorumları temel alarak HTML, LaTeX, man sayfaları gibi çeşitli çıktı formatlarında dokümantasyon oluşturur.

  • Çapraz Referanslar ve Bağlantılar: Sınıflar, metodlar ve dosyalar arasında çapraz bağlantılar oluşturarak, dokümantasyonu daha erişilebilir ve gezinilebilir hale getirir.

  • Grafiksel Diyagramlar: Doxygen, yazılımın yapısını görselleştirmek için diyagramlar (örneğin, sınıf diyagramları) oluşturabilir. Bu özellik, yazılımın yapısını ve işleyişini daha anlaşılır kılar.

7. Google Docs / Microsoft Word

Kelime işlemci yazılımlarıdır ve metin düzenleme, doküman oluşturma, formatlama ve paylaşma gibi temel işlevler sunar. Her iki yazılım da metin dokümanlarını kolayca oluşturmayı ve düzenlemeyi sağlayan araçlardır.

  • Bulut Tabanlı: Google Docs, internet üzerinden erişilebilen bulut tabanlı yazılımdır. Dokümanlar otomatik olarak Google Drive’a kaydedilir, böylece dosyalara herhangi bir cihazdan erişilebilir.

  • Gerçek Zamanlı İş Birliği: Google Docs, çok sayıda kullanıcıya aynı anda doküman üzerinde çalışma imkanı verir. Kullanıcılar birbirlerinin yaptığı değişiklikleri anlık olarak görebilir ve dokümanları eş zamanlı olarak düzenleyebilirler.

  • Ücretsiz Kullanım: Google Docs, internet bağlantısı olan herkes tarafından ücretsiz kullanılabilir.

  • Dışa Aktarım ve Paylaşım Kolaylığı: Dokümanlar PDF, Microsoft Word, ve diğer formatlarda kolayca dışa aktarılabilir. Ayrıca, Google Docs dokümanı kolayca paylaşılabilir ve düzenleme izinleri kontrol edilebilir.

Pardus ve Açık Kaynak Dünyası için Uygun Dokümantasyon Araçları

Pardus ekosisteminde ve açık kaynak toplulukları için kullanılabilecek araçlar, bir önceki genel araçlar başlığında bahsedilen Confluence, Sphinx, MkDocs, Doxygen araçlarıdır. Bu araçlara ek olarak şunlardan da bahsedebiliriz:

  • GitBook: Genellikle proje dokümanları ve kullanıcı kılavuzları oluşturmak için kullanılır. Markdown tabanlıdır ve GitHub ile entegrasyon sağlar. Yaygınlık: Çoğunlukla yazılım projelerinin dokümantasyonunda ve açık kaynak topluluklarında kullanılır, çünkü yazılım geliştirme süreçlerinde iş birliğine olanak tanır.

  • Swagger/OpenAPI: RESTful API’lerin dokümantasyonu için yaygın olarak kullanılan bir araçtır. OpenAPI spesifikasyonu üzerinden API’lerin dokümantasyonu ve test edilmesi için kullanılır. Yaygınlık: API geliştiren tüm yazılım ekipleri tarafından geniş çapta kullanılır. API dokümantasyonu oluşturma konusunda en popüler araçlardan biridir [12].

Araç seçerken, doküman türüne, ekibin teknik bilgi seviyesine ve entegrasyon ihtiyaçlarına dikkat edilmelidir. Kullanımı kolay, erişimi hızlı ve versiyon yönetimini destekleyen araçlar tercih edilmelidir.

Doküman Hazırlama Standartları

Dokümantasyon süreçlerinde tutarlılık, ekip içindeki iş birliğini güçlendiren ve dokümanların etkili bir şekilde kullanılmasını sağlayan önemli bir faktördür. Aynı zamanda dokümantasyonun kalitesini yüksek tutarak, yazılı dokümanların okunabilirliğini artırır ve sürdürülebilir olmasını sağlar. Bu sürecin daha verimli hale gelmesi için kritik unsurlar Şekil 3’te sunulmuştur.

Dokümantasyon Türleri

Şekil 3. Etkili Dokümantasyon için Kritik Unsurlar [3]

1. Şablonların Kullanımı:

Şablonlar, dokümanların tutarlı bir formatta hazırlanmasını sağlar ve dokümanın yapısının herkes tarafından anlaşılmasını kolaylaştırır. İyi bir şablon, dokümanı yazarken zaman kazandırır ve kalitenin korunmasına yardımcı olur.

Örnekler:

ISO/IEC/IEEE 29148:2018: Sistem ve Yazılım Mühendisliği gereksinimleri dokümantasyonu için yaygın olarak kullanılan bir standarttır. Bu standart, yazılım ve sistem geliştirme süreçlerinde gereksinim mühendisliği süreçlerinin yürütülmesini ve gereksinimlerin doğru bir şekilde belgelenmesi için gerekli şablonların içeriğini sağlar. IEEE 830-1998 ilk olarak ISO/IEC/IEEE 29148:2011 sürümü ile yürürlükten kalkmış (superseded/obsolete) ve bu uluslararası standartla birleştirilmiştir. Ardından gelen ISO/IEC/IEEE 29148:2018 ise, bu standardın en güncel sürümüdür [5].

ISO/IEC 26514: Kullanıcı kılavuzları için standart bir şablondur. Kullanıcı kılavuzlarının, bilgiyi açık ve erişilebilir bir şekilde sunması gerektiği durumlarda kullanılır [2].

2. Dil ve Yazım Kuralları:

Tüm dokümanlarda tutarlılık sağlamak, okuyucunun dokümanları daha rahat anlamasını ve karmaşıklıktan kaçınmasını sağlar. Belirli teknik terimlerin ve yazım kurallarının her dokümanda tutarlı bir şekilde kullanılması gerekir.

Örnekler: Aynı terimlerin dokümanlar içinde farklı yazımlarla kullanılmaması önemlidir. Örneğin, “API” terimi bir doküman içerisinde “Api” ya da “Application Programming Interface” olarak yazılmamalıdır. Böyle tutarsızlıklar, kafa karışıklığına yol açabilir. Çalışmalara özel yazım kuralları hazırlanabilir.

3. Sürüm Takibi:

Sürüm takibi (versiyonlama), dokümanlarda yapılan değişikliklerin izlenmesini sağlar. Versiyon numarası ile dokümanın hangi sürümünde ne gibi değişiklikler yapıldığı net bir şekilde belirlenebilir. Bu, dokümanın gelişim sürecini takip etmeyi ve önceki sürümlere geri dönmeyi kolaylaştırır.

Örnekler: “V1.0 - İlk taslak”, “V2.0 - Nihai sürüm” gibi versiyon numaraları, dokümanın gelişim aşamalarını gösterir. Versiyonlama, ekip üyelerinin hangi sürüm üzerinde çalıştıklarını bilmesini sağlar.

4. Standart Araç ve Yöntemlerin Belirlenmesi:

Ekip üyelerinin aynı araçları ve süreçleri kullanması, iş birliği ve doküman oluşturma sürecini kolaylaştırır. Belirli bir araç seti, dokümantasyonun tek bir platformda toplanmasını ve düzenli bir şekilde ilerlemesini sağlar.

Örnekler: Ekip, Confluence veya GitHub Pages gibi belirli araçlarla dokümantasyon oluşturuyorsa, araçlar arasında uyumsuzluklardan kaçınılır ve dokümanlara erişim daha verimli hale gelir.

5. Erişim ve Saklama Prosedürleri:

Dokümanların merkezi bir yerde saklanması ve erişim haklarının düzgün bir şekilde tanımlanması, bilgilere hızlı ve güvenli erişimi sağlar. Merkezi bir sistem, dokümanların kaybolmasını önler ve gerektiğinde hızlı bir şekilde bulunmalarını sağlar.

Örnekler: Merkezi dokümantasyon yönetim sistemi veya projenin kendi arşivi üzerinden dokümanların saklanması, tüm ekip üyelerinin kolay erişmesini sağlar. Ayrıca, erişim hakları ve kimlik doğrulama süreçleri, bilgilerin güvenliğini sağlar.

Bu unsurlar, dokümantasyon sürecinde verimliliği artırmak ve ekipler arasında daha güçlü bir iş birliği sağlamak için kritik öneme sahiptir. Standartlık, dokümanın anlaşılabilirliğini ve kalitesini artırarak, doğru ve güncel bilgilere erişebilmesini sağlar.

Sonuç

Yazılım dokümantasyon süreçlerinin etkinliği, doğru araçlar ve metodolojilerin seçilmesine dayanmaktadır. Dokümantasyon araçlarının seçimi, yazılım geliştirme süreçlerini desteklerken aynı zamanda ekip içindeki iş birliğini artırmalıdır. Doxygen, Sphinx ve MkDocs gibi araçlar, özellikle açık kaynak topluluklarında teknik dokümantasyonun hazırlanması ve yayımlanmasında yaygın olarak kullanılır. GitHub Pages ve GitLab Pages gibi Markdown tabanlı araçlar, sürüm kontrolü ve iş birliği için ideal olup, topluluk tarafından katkı sağlanan projelerde çok tercih edilmektedir. Ayrıca, Confluence gibi merkezi platformlar, ekip içi iş birliğini güçlendirirken, verimli bilgi paylaşımını sağlar.

Dokümantasyon metodolojileri de en az araçlar kadar önemlidir. Şablon kullanımı, dil ve yazım kuralları, sürüm alma ve standart araçların belirlenmesi gibi prensipler, dokümanların tutarlılığını ve kalitesini artırır. Dokümanların her aşamasının net bir şekilde versiyonlanması, geçmişe dönük değişikliklerin takibini kolaylaştırır ve hata payını azaltır. Ayrıca, erişim ve saklama prosedürleri dokümanların güvenli ve düzenli bir şekilde saklanmasını sağlar, böylece tüm ekip üyeleri gerektiğinde doğru ve güncel bilgilere hızlıca erişebilir. Bu yaklaşım, yazılım projelerinin başarılı bir şekilde dokümantasyonunu ve yönetilmesini sağlayarak, ekiplerin verimli bir şekilde çalışmalarını destekler.

Yazımızın teknik gözden geçirmesi için Çağatay YAMAK ve Ebru AĞBAY’a teşekkür ederiz.

Kaynakça